düşünce Sustum. Yeryüzü olacağı gibi olsun.
kitaplık · 277 kitap ve sayıyorum

Kenarına not düştüklerim

Hayran olduğum yazarlar, her birinden tek bir cümle ve merak edene nereden başlaması gerektiği.

Georges de La Tour'un tablosunda masada yanan mum, kitaplar ve kafatası
Tüten Alevli Magdalena · Georges de La Tour, 1640 dolayları. Mum, kitap ve sessizlik.

Albert Camus

1913–1960 · Cezayir, Fransa

Franz von Stuck'ın Sisifos tablosu
Sisifos · F. von Stuck, 1920

Absürdü teşhis eden, ama ona teslim olmayı reddeden adam. Bu defterin adının yarısı ona ait.

“Sisifos'u mutlu düşlemek gerek.”

Daha fazla

Neden?

Camus felsefeyi akademiden çıkarıp sokağa, plaja, güneşin altına taşır. Soyut kavramları değil, yaşanan hayatı sorgular. Kafasını kaldırıp “peki bunlar ne için?” diye soran herkesin yazarıdır.

Nereden başlamalı?

  • Yabancı: kısa, soğuk, sarsıcı. Absürdün roman hâli.
  • Sisifos Söyleni: aynı fikrin deneme hâli. Yabancı'dan hemen sonra.
  • Düşüş: bir Amsterdam barında itiraf eden bir yargıç. En karanlık, en ironik Camus.
  • Veba: dayanışmanın, başkaldırının toplumsal yüzü.

Bilmeye değer

1957'de 44 yaşında Nobel aldı; ödülü alan en genç yazarlardan biriydi. Üç yıl sonra bir trafik kazasında öldü. Cebinde kullanılmamış bir tren bileti, çantasında bitmemiş romanı İlk Adam'ın elyazması vardı.

Marcel Proust

1871–1922 · Fransa

Genç Marcel Proust'un portresi
Otto Wegener, 1895

Zamanı kaybetmeden bulamayacağımızı gösteren yazar. Bir cümlesi bazen bir sayfa sürer, bir sayfası bir ömür.

“Gerçek keşif yolculuğu yeni topraklar aramak değil, yeni gözlerle bakmaktır.”

Daha fazla

Neden?

Kayıp Zamanın İzinde, belleğin nasıl çalıştığını anlatan yedi ciltlik bir katedral. Proust'a göre gerçek geçmiş, onu hatırlamaya çalıştığımızda değil, beklemediğimiz bir anda bir koku ya da bir tat onu geri getirdiğinde ortaya çıkar. Buna istemsiz bellek der.

Madlen sahnesi

Anlatıcı ıhlamura batırılmış bir madlen kekini ağzına götürür ve birden bütün çocukluğu, Combray kasabası, teyzesinin odası, kilisenin çan kulesi fincanın içinden yükselir. Edebiyatın en ünlü birkaç sayfasından biri.

Nereden başlamalı?

  • Swann'ların Tarafı, birinci cilt. İlk elli sayfa sabır ister, sonrası ödüllendirir.
  • Acele etmeyin. Proust bir yaz, bir kış, bir hayat boyu okunur.

Fernando Pessoa

1888–1935 · Portekiz

Şapkalı Fernando Pessoa
Lizbon

Tek bir insan değil, bir kalabalık. Huzursuzluğun Kitabı, hiçbir şey olmayan günlerin içindeki her şeyin kaydı.

Lizbon'da bir büroda, akşamüstü ışığına bakan bir kâtibin iç sesi.

Daha fazla

Heteronimler

Pessoa onlarca farklı kişilik yarattı ve her birine ayrı bir biyografi, ayrı bir üslup, ayrı bir dünya görüşü verdi. Alberto Caeiro, Ricardo Reis, Álvaro de Campos... Huzursuzluğun Kitabı'nın yazarı da onlardan biri: muhasebe yardımcısı Bernardo Soares. Pessoa ona “yarı-heteronim” der, çünkü Soares neredeyse kendisidir.

Bir sandık dolusu kâğıt

Pessoa hayattayken neredeyse hiç kitap yayımlamadı. Öldüğünde bir sandığın içinde yirmi beş binden fazla sayfa bulundu. Huzursuzluğun Kitabı bu parçalardan derlenip ancak 1982'de yayımlanabildi. Hiçbir zaman bitmemiş, hiçbir zaman bitemeyecek bir kitap.

Nasıl okunmalı?

Baştan sona değil. Rastgele açın, bir parça okuyun, kapatın. Bir günlük gibi değil, bir dua kitabı gibi.

Jean-Paul Sartre

1905–1980 · Fransa

Varoluş özden önce gelir. Önce varız, sonra ne olacağımıza kendimiz karar veririz. Bu bir özgürlük mü, bir yük mü?

“Cehennem başkalarıdır.”

Daha fazla

En çok yanlış anlaşılan cümle

“Cehennem başkalarıdır” (Gizli Oturum, 1944) çoğu zaman insanlardan kaçmanın sloganı gibi okunur. Oysa Sartre'ın kastettiği şudur: kendimizi başkalarının bakışıyla tanımlamaya başladığımızda, o bakışın içinde hapsoluruz. Cehennem başkaları değil, başkalarının gözündeki bizdir.

Camus ile

Bir zamanlar dosttular. 1952'de Camus'nün Başkaldıran İnsan'ı üzerine kopan tartışmayla yolları ayrıldı. Sartre tarihe ve devrime, Camus ölçüye ve bireye inandı. İkisini yan yana okumak, yirminci yüzyılın en verimli kavgalarından birine kulak vermektir.

Nereden başlamalı?

  • Bulantı: bir ağaç kökünün karşısında varoluşun çıplaklığıyla yüzleşen Roquentin.
  • Sözcükler: kendi çocukluğunu, kitaplarla ve sözcüklerle büyüyen bir çocuğu anlatan otobiyografi.

Bilmeye değer

1964'te Nobel Edebiyat Ödülü'nü reddetti. Bir yazarın bir kuruma dönüşmemesi gerektiğini söyledi.

Baruch Spinoza

1632–1677 · Hollanda

Spinoza'nın yağlıboya portresi
Anonim, 1665 dolayları

Gözlük camı yontarak geçimini sağlayan, sevinci bir bilgi biçimi olarak gören filozof.

“İnsan eylemlerine gülmemeye, ağlamamaya, onlardan nefret etmemeye; onları anlamaya çalıştım.”

Daha fazla

Neden?

Etika'da Spinoza duyguları bir geometri kitabı gibi inceler. Neşe, eyleme gücümüzün arttığı andır; keder, azaldığı an. Doğru fikirlerle sevinen insan güçlenir, bulanık fikirlerle kederlenen insan küçülür. Bu kadar sade, bu kadar devrimci.

Birlikte erdemli olmak

Çetin Balanuye'nin Spinoza'nın Sevinci Nereden Geliyor? kitabından altını çizdiğim fikir: bir erdemli insanın kendine faydası, iki erdemli insan olduğunda artar. Kentte ne kadar çok erdemli insan bir arada yaşarsa, herkesin kazancı o kadar büyür. Haset yerine imrenme, keder yerine sevinç.

Nereden başlamalı?

  • Doğrudan Etika zordur. Önce Balanuye'nin kitabı ya da Deleuze'ün Spinoza Üzerine Onbir Ders'i.
  • Sonra Etika'nın üçüncü bölümü: duygular üzerine.

Bilmeye değer

23 yaşında, düşünceleri yüzünden Amsterdam Yahudi cemaatinden aforoz edildi. Ömrünü sade bir odada, mercek yontarak ve yazarak geçirdi. Muhtemelen cam tozu yüzünden 44 yaşında öldü.

Emil Cioran

1911–1995 · Romanya, Fransa

Umutsuzluğun en zarif üslupçusu. Uykusuzluktan bir felsefe, karamsarlıktan bir şiir yaptı.

“Kitap, ertelenmiş bir intihardır.”

Daha fazla

Neden?

Cioran'ı okumak sizi karamsar yapmaz. Garip biçimde rahatlatır. Bütün kötü düşünceleri sizden önce, sizden daha iyi düşünmüş biri vardır. Onun aforizmaları gece yarısı açılan bir pencere gibidir: soğuk ama ferah.

Dil değiştirmek

Romence yazarak başladı, Paris'e yerleştikten sonra Fransızcaya geçti ve bir daha dönmedi. Çürümenin Kitabı (1949) Fransızca yazdığı ilk kitaptır. Yabancı bir dilde yazmayı, deli gömleği giymeye benzetti.

Nereden başlamalı?

  • Çürümenin Kitabı: kısa bölümler, keskin cümleler.
  • Doğmuş Olmanın Sakıncası Üzerine: aforizmalar. Her gece birkaç tane.

Fyodor Dostoyevski

1821–1881 · Rusya

Vasili Perov'un Dostoyevski portresi
Vasili Perov, 1872

Yeraltından konuşan adamın, beyaz gecelerde dolaşan hayalperestin, insancıkların yazarı.

Varoluşçuluğa adını koymadan onu yazmış biri.

Daha fazla

Okuduğum yol

  • İnsancıklar: ilk romanı, mektuplardan oluşan, yoksulluğun ve şefkatin hikâyesi.
  • Beyaz Geceler: dört gece, bir köprü, bir hayalperest. En kısa ve en hüzünlü Dostoyevski.
  • Yeraltından Notlar: modern edebiyatın ilk anti-kahramanı. Camus'ye, Sartre'a giden yolun başı.

Gogol ile

“Hepimiz Gogol'ün Palto'sundan çıktık” sözü genellikle Dostoyevski'ye atfedilir. Kaynağı tartışmalı ama doğruluğu tartışmasız: küçük memurun, görünmeyen insanın edebiyatı Gogol'le başladı.

Nikolay Gogol

1809–1852 · Ukrayna, Rusya

Fyodor Moller'in Gogol portresi
Fyodor Moller, 1840

Bir burun kaybolur, bir palto çalınır, bir memur delirir. Gülerken içiniz burkulur.

Absürdün Rus amcası.

Daha fazla

Burun, Palto ve Bir Delinin Hatıra Defteri: üçü de birer akşamda okunur, üçü de yıllarca akılda kalır. Gogol bürokrasinin içinde kaybolan insanı, Kafka'dan neredeyse yüz yıl önce yazdı.

Maurice Blanchot

1907–2003 · Fransa

Beklemenin ve unutmanın filozofu. Okuması zor, bırakması daha zor.

“Dikkat başıboştur ve ikamet edilmeyendir.”

Daha fazla

Bekleyiş Unutuş'ta Blanchot dikkatin özünü gizem olarak tanımlar: her zaman dikkatin berisinde duran, onun yakalayamadığı ama sürekli yöneldiği şey. Kendi adımı bir felsefe metninde bu kadar yerinde görünce kitabı bir süre kapatıp öylece oturdum.

Ahmet Hamdi Tanpınar

1901–1962 · Türkiye

Saatleri ayarlamaya çalışan bir toplumu, zamanla en ince alay eden romanla anlattı.

Proust'un Türkçedeki akrabası.

Daha fazla

Saatleri Ayarlama Enstitüsü, işe yaramayan bir kurumun bütün ciddiyetiyle nasıl büyüdüğünü anlatır. Hem bir modernleşme hicvi, hem de zamana yetişemeyen insanın trajikomik portresi. Hayri İrdal, bir bakıma bizim yerli Sisifos'umuzdur.

Altını çizdiklerim

“Aslında büyük bir ‘zaman açlığı’ çekiyoruz.”

Helene L'Heuillet, Gecikmeye Övgü

“Sıranın üstünde gidip dokunduğu Tom'un kendi ölümüydü.”

Albert Camus, Düşüş

“Boş, boşluğun berraklığıdır.”

Maurice Blanchot, Bekleyiş Unutuş

“Bir erdemli kişinin kendisine faydası, iki erdemli kişi olmakla artar.”

Çetin Balanuye, Spinoza'nın Sevinci Nereden Geliyor?
İnsancıklarFyodor Dostoyevski
Beyaz GecelerFyodor Dostoyevski
BurunNikolay Gogol
Bir Delinin Hatıra DefteriNikolay Gogol
PaltoNikolay Gogol
Kötülük ÇiçekleriCharles Baudelaire
Spinoza Üzerine Onbir DersGilles Deleuze
Kendime DüşüncelerMarcus Aurelius
Mutlu Yaşam ÜzerineSeneca
ÖznellikNick Mansfield
ArayışlarLou Andreas-Salomé
PervaneŞükrü Erbaş
Değişmeyi İstemek ÜzerineAdam Phillips
Benlik YanılsamasıBruce Hood
Bir İdam Mahkûmunun Son GünüVictor Hugo
İvan İlyiç'in ÖlümüLev Tolstoy
Saatleri Ayarlama EnstitüsüAhmet Hamdi Tanpınar
Yeraltından NotlarFyodor Dostoyevski
Çürümenin KitabıEmil Cioran
SözcüklerJean-Paul Sartre
Sisifos SöyleniAlbert Camus
Postmodern EtikZygmunt Bauman
Swann'ların TarafıMarcel Proust
Bekleyiş UnutuşMaurice Blanchot
Gecikmeye ÖvgüHelene L'Heuillet
DüşüşAlbert Camus